دوستان عزیز این مقاله توسط همشهری بزرگوار و فرهیخته ،جناب آقای سید هادی میرآقایی برای ما ارسال شده که توجه شما را به مطالعه آن جلب می نماییم

شیخ‌ ذوالفقار خان‌ فرزند علی‌اكبر بسطامی‌ یكی‌ از علمای‌ اهل‌ حكمت‌ قرن‌ سیزدهم‌ در بسطام‌ دیده‌ به‌ جهان‌ گشود پس‌ از تحصیلات‌ مقدماتی ‌برای‌ ادامه تحصیل‌ علوم‌ دینی‌ به‌ خراسان‌ مهاجرت‌ كرد. پس‌ از كسب ‌معلومات‌ وافی‌ به‌ قزوین‌ رفت‌ تا در محضر بزرگان‌ آن‌ شهر حاضر شود و افاده‌ و فیض‌ ببرد.

مدّتی‌ در محضر ملا محمّد صالح‌ برغانی‌ (م‌ 1271 ه .ق‌) و ملامحمدتقی‌ معروف‌ به‌ شهید ثالث‌ حاضر شد و فقه‌ و اصول‌ را فراگرفت‌. برای‌ آموختن‌ فلسفه‌ نزد دو تن‌ از بزرگان‌ قزوین‌ شاگردی‌ كرد كه‌ یكی‌ از آن‌ بزرگان‌ ملا آقا حكمی‌ قزوین‌ و دیگری‌ میرزا عبدالوهاب ‌برغانی‌ بود.1
امّا روح‌ تشنه‌ و جستجوگر وی‌ اقامت‌ در قزوین‌ را بر نتابید شوق‌ حضور و افاده‌ از محضر علمای‌ عتبات‌ عالیات‌ او را به‌ كربلا و نجف ‌كشاند پس‌ از چند سالی‌ اقامت‌ در شهرهای‌ مذكور و كاظمین‌ و افاده‌ از محضر علما برای‌ خدمت‌ به‌ مردم‌ شهر خودش‌ به‌ بسطام‌ برگشت‌.

یكی‌از بزرگانی‌ كه‌ به‌ شرح‌ حال‌ زندگی‌ شیخ‌ ذوالفقار خان‌ پرداخته‌، محمد معصوم‌ شیرزای‌ مؤلّف‌ «طرائق‌ الحقائق‌ »است‌ وی‌ خلق‌ و خوی‌ شیخ‌ را ستوده‌ و نوشته‌ است‌: «مرحوم‌ ذوالفقار خان‌ عرب‌ عامری‌ بسطامی‌ سالها در آنجاها [بسطام‌ و شاهرود] به‌ خدمات‌ دیوانی‌ اشتغال‌ داشت‌ و برای‌ خدمت‌ زوار و حفظ‌ آنها از تركمان‌ اشرار به‌ جان‌ خدمت‌ می‌نمود و قلعه‌ای‌ به‌ دو فرسخی‌ شاهرود مشتمل‌ بر خانه‌ها و حمام‌ و سایر لوازم‌ بنا نهاده‌ با اهل‌ و عیال‌ در آن‌ حصن‌ حصین‌ منزل‌ داشت‌ و از خواص ‌ارادت‌ كیشان‌ مرحوم‌ رحمتعلی‌ شاه‌ است‌. بسیار مواظب‌ طاعات‌ و عبادات‌ و اوراد و تهجد بود در خدمت‌ بندگان‌ روز و شب‌ آورد و در بندگی‌ الله شب‌ به‌ روز رسانید.»2

ذوالفقار خان‌ ذوق‌ شاعری‌ داشت‌ و گاه ‌گاهی‌ شعری‌ می‌سرود و خط‌ زیبایی‌ داشت‌ در سال‌ 1265 بعضی‌ ادعیه ‌را با خط‌ّ خودش‌ برای‌ پدر محمد معصوم‌ شیرازی‌ نوشت‌. مؤلّف‌ طرائق‌الحقائق‌ در این‌ مورد نوشته‌ است‌: «بعضی‌ ادعیه‌ به‌ خط‌ خود برای ‌مرحوم‌ والد نوشته‌ و به‌ این‌ عبارت‌ رقم‌ نموده‌: كاتب‌ دعای‌ مبارك ‌جلیل‌القدر عظیم‌الشأن‌ بنده‌ شرمنده درگاه‌ عرش‌ جاه‌ آسمان‌ خرگاه‌ حضرت‌ مقتدای‌ احرار ذی‌ جاه‌ حضرت‌ رحمتعلی‌ شاه‌7 و روحی‌ فداه‌ تراب‌ اقدام‌ فقرای‌ خدام‌ آن‌ شاه‌ بندة‌ بندگان‌ شاه‌ ولی‌ كمترین‌ بنده ذوالفقار علی‌ عرب‌ عامری‌ بسطامی‌ غفرالله ذونوبه‌ هزار و دویست‌ و شصت‌ و پنج‌3

در تذكره‌ها نوشته‌اند: از وی‌ بعضی‌ رسایل‌ در علوم‌ عقلی‌ باقی‌ مانده ‌است‌ از جمله‌:
1- رسالة‌ سوالات‌ از ملا آقای‌ حكمی‌ قزوینی‌
2- رساله‌ای‌ در علم‌ كیمیا به‌ فارسی‌ كه‌ به‌ دستور محمدحسن‌ مشهوربه‌ زرگر نوشته‌ است‌.
3- دیوان‌ اشعار4

نگارنده‌ برای‌ به‌ دست‌ آوردن‌ آثار وی‌ جست‌ و جو كرد ولی‌ تا كنون ‌فقط‌ رسالة‌ سوالات‌ او به‌ فیلسوف‌ مشهور ملا هادی‌ سبزواری‌ را به‌دست‌ آورد كه‌ ذوالفقار خان‌ در اثنای‌ سفر خراسان‌ برای‌ زیارت‌ حضرت‌رضا(ع) به‌ سبزوار رسید این‌ نامه‌ را نوشت‌ 5
و از حكیم‌ شرح‌ حدیث‌علوی‌ «معرفتی‌ بالنورانیه‌ معرفه‌ الله» را خواست‌ و این‌ رساله‌ به‌ زبان‌عربی‌ است‌ و چكامه‌ای‌ فارسی‌ در توصیف‌ و مدح‌ حكیم‌ به‌ ردیف‌«سبزوار» سرود و در آخر پرسش‌ نامه‌ علّت‌ فارسی‌ سرودن‌ قصیده خود را با بیتی‌ بیان‌ كرده‌ است‌:
                  پارسی‌ گو، گر چه‌ تازی‌ خوشتر است              ‌عشق‌ را خود، صد زبان‌ دیگر است‌

جواب‌ حكیم‌ به‌ نامة‌ ذوالفقار خان‌ به‌ سبب‌ مسافرت‌ سائل‌ مدّتی‌ به‌ تعویق‌ افتاد و چون‌ مجدداً پاسخ‌ و شرح‌ حدیث‌ علوی‌ را از حكیم‌ خواست ‌فیلسوف‌ ملاهادی‌ سبزواری‌ بر وفق‌ قواعد عقلی‌ و نقلی‌ و استناد به‌ اخبار و آیات‌ و شواهد شعری‌ به‌ عربی‌ و فارسی‌ پاسخی‌ مشروح‌ در نود و هشت‌ صفحه‌ نوشت‌ كه‌ یكی‌ از بزرگ‌ترین‌ رسایل‌ سبزواری‌ است‌ كه‌ از نظر كمیت‌ صفحات‌ و كیفیت‌ شرح‌ قابل‌ توجه‌ است‌ و این‌ رساله‌ در مجموعة‌ رسائل‌ ملاهادی‌ به‌ چاپ‌ رسیده‌ است‌.6

سوالات‌ وی‌ و بیانات‌ ملاهادی‌ مقام‌ بلند عالی‌ وی‌ را ثابت‌ می‌كند ملاهادی‌ وی‌ را با القاب‌ زیر ستوده‌: «قره‌ عینی‌ و مهجه‌ قلبی‌»، «عمده‌الاعاظم‌ و الاشراف‌»، «نادر الوجود فی‌ الاصقاع‌ و الاكناف‌»، «نتیجه‌الخوانین‌ العظام‌»، «مرضی‌ الخصال‌»، «الجامع‌ بین‌ الكمال‌ و الجلال‌»،«الفتی‌ ذوالشیم‌ الحسان‌»، ذوالفقار خان‌ ابن‌ مرحوم‌ حاج‌ علی‌ اكبر خان‌بسطامی‌ حفظ‌ الله تعالی‌ فی‌ حرز عنایته‌، فریده‌ وجوده‌ السامی‌...
از شیخ‌ ذوالفقار خان‌ چند فرزند باقی‌ ماند كه‌ پسر بزرگ‌ او علی‌ اكبرخان‌ بود كه‌ درجه‌ سرهنگی‌ داشت‌ و رئیس‌ سواره‌ نظام‌ بسطام‌ وشاهرود بود محمد معصوم‌ شیرازی‌ كه‌ در سال‌ 1293 ه.ق‌ قصد زیارت‌امام‌ رضا(ع) را داشته‌ وقتی‌ به‌ شاهرود رسیده‌ با وی‌ ملاقات‌ داشته‌است‌ در مورد این‌ ملاقات‌ نوشته‌ است‌:
آن‌ مرحوم‌ را چند نفر پسر رشید بود اكبر و ارشد علی‌ اكبر خان‌ درجه‌ سرهنگی‌ داشت‌ راقم‌ در سال‌ 1293 كه‌ به‌ مشهدالرضا مشرف‌ می‌شد چند شب‌ در آن‌ قلعه‌ میهمان‌ او بود اشعار بسیار خوب‌ از مرحوم‌ والدش‌ می‌خواند.در مدح‌ ائمه‌ انام‌ و مشایخ‌ عظام‌ و هنگام‌ حركت‌ خود با برخی‌ از سوارها مشایعت‌ نمود تا در میان‌ دشت‌ و در پانزده‌ سال‌ قبل‌ برای‌ شغل‌ دیوانی‌ به‌ تهران‌ آمد تجدید عهد مودّت‌ گردید و به‌ وطن‌ مالوف‌ عود نمود و حدود سیصد و هشت‌ در آن‌ دیار قرار رحلت‌ نمود.بازماندگان‌ نیكو دارد7

در پی‌ قصیده‌ای‌ را كه‌ شیخ‌ ذوالفقار خان‌ در مدح‌ ملاهادی‌ سبزواری‌ سروده‌ است‌ می‌آوریم‌:


قصیده‌ فی‌ مدحه‌ «اطال‌ الله بقاه‌ُ و زادالله عمره‌»
ای‌ مرغ‌ دل‌، بپر سوی‌ گلزار سبزوار                          نظاره‌ كن‌ نضارت‌ِ ازهار سبزوار
هر سو شقایقی‌ ز رقایق‌ شكفته‌ بین‌                      در ساحت‌ِ حقایق‌ گلزار سبزوار
خواهی‌ متاع‌ حكمت‌، اگر آوری‌ به‌ دست‌                   با نقدِ جان‌ خرام‌ به‌ بازار سبزوار
علمی‌ كه‌ گفت‌ در طلبش‌ شو «ولو بصین‌»               اینك‌ عیان‌ شده‌ است‌ در اسرار سبزوار
گر مُشك‌ علم‌ می‌طلبی‌، چین‌ چه‌ حاجت‌ است‌        كآمد نهان‌، به‌ طبلة‌ عطارِ سبزوار
باز از دَرِ مدینة‌ حكمت‌ دریچه‌ای‌                              بگشود حق‌، زجانب‌ِ دیوار سبزوار
خواهی‌ شوی‌ به‌ عرصة‌ افلاك‌، سرفراز                     سر نِه‌ به‌ خاك‌ مقدم‌ِ سالار سبزوار
اسرار كردگار چو در وی‌ شد آشكار                         یار حق‌ است‌ هر كه‌ شود، یارِ سبزوار
آن‌ فاضل‌ِ زمانه‌ كه‌ با كلك‌ِ دانشش‌                          مرقوم‌ شد زفلسفه‌، طومار سبزوار
و آن‌ كامل‌ یگانه‌ كه‌ از نور بینشش                         ‌بینای‌ راز آمده‌، ابصار سبزوار
از فیض‌ این‌ سحاب‌ِ حكم‌ بس‌ «میاه‌» علم‌               جاری‌ و ساریست‌ از انهارِ سبزوار
تا شخص‌ او فلاحت‌ِ حكمت‌ شروع‌ كرد                     بذرِ فلاح‌ ریخت‌ در انبار سبزوار
نبْوَد عجب‌ به‌ لطف‌ اگر یك‌ نظر كند                          كه‌ احساس‌ لطف‌، گل‌ شود از خار سبزوار
بگشاید ار به‌ رحمت‌، چشمی‌ شگفت‌ نیست          ‌یاقوت‌ و لعل‌ گردد، احجار سبزوار
آن‌ كو، رهایی‌ از ظلماتت‌ همی‌ دهد                      رو كردنست‌ جانب‌ِ انوار سبزوار
«آنست‌ ناراً» از تو چو موسی‌ كند صدور                  از این‌ شجر، به‌ بینی‌ اگر نار سبزوار
از نور این‌ سراج‌ منیرِ هدی‌' و رشد                         چون‌ روز روشن‌ است‌، شب‌ِ تار سبزوار
چون‌ این‌ شعاع‌ نور علی‌ بودی‌ از ازل‌                      در مكمن‌ خزائن‌ِ اسرار سبزوار
هرگز قبول‌ نام‌ِ ابوبكر كی‌ كنند                               مردان‌ پاك‌ فطرت‌ و اَبرارِ سبزوار
زد، در ازل‌ قلم‌ رقم‌ِ دار مؤمنین                              ‌از او و خیل‌ او لقب‌ِ دار سبزوار
انصار و هم‌ مهاجرِ بطحا و یثربند                             از وی‌ همه‌ مهاجر و انصار سبزوار
ایمانیانش‌ برده‌ ز یونانیان‌ سبق                             ‌آنان‌ كجا و زمرة‌ اخیارِ سبزوار
چون‌ محض‌ خیر و خیِّر محض‌ است‌ حضرتش             ‌اخیارِ محض‌ از آن‌ شده‌ اشرار سبزوار
بر جای‌ سم‌، عجب‌ نه‌، كه‌ از لطف‌ خُلق‌ِ او              مانند نحل‌، شهد دهد مار سبزوار
با مهر او زآفل‌ اگر بگذری‌ تو نیز                              بَرد و سلام‌ بر تو شود نار سبزوار
اقبال‌ با حق‌ و دگر ادبار تو زحق‌                             اقبال‌ِ بیهق‌ آمد و ادبارِ سبزوار
تا سبزوار مشرق‌ این‌ آفتاب‌ شد                            ظلمت‌ كناره‌ جُست‌ زكهسار سبزوار
او خود چو خضر چشمة‌ حیوانش‌ حكمت‌ است         ‌صد چون‌ سكندر است‌ طلبكار سبزوار
زو سبزوار، مركزِ افلاك‌ دایره‌ است                          ‌او خود چو نقطه‌، در خط‌ پرگارِ سبزوار
تعلیم‌ او چو مدرس‌ حكمت‌ بنا نهاد                        از علم‌ِ او ملی‌' شده‌ احبار سبزوار
گر كیمیای‌ مكرمت‌ِ او شود پدید                             زرگر شوند یكسره‌ صفّارِ سبزوار
گر عطرهای‌ دانش‌ یزدانیت‌ هواست                       ‌رو كن‌ به‌ سوی‌ دكّة‌ عطارِ سبزوار
با عارفی‌ كه‌ یافته‌ معروف‌ از او رواج                         ‌ای‌ مدَّعی‌ مكوش‌ در انكارِ سبزوار
هر لحظه‌ «ذوالفقار علی‌» زاشتیاق‌ِ او                    در این‌ قصیده‌ ساخته‌ تكرارِ سبزوار
ای‌ نادری‌ چو نیست‌ سخن‌ را كرانه‌ ای‌                   در مدح‌ گوهر یَم‌ ذخَّارِ سبزوار
آن‌ بحر بی‌كرانه‌ چو اندر ویست‌، نیست‌                   این‌ قطرة‌ مدیح‌، سزاوارِ سبزوار
بر گو دعا كه‌ از پی‌ آمین‌، امین‌ِ وحی‌                      آید به‌ عرش‌ نیز به‌ تذكارِ سبزوار
تا فیض‌ حق‌ به‌ واسطة‌ قابلیَّتش‌                           هر صبح‌ و شام‌ آمده‌ ایثارِ سبزوار
از فیض‌ِ آن‌ وجود همایون‌ هماره‌ باد                       دادارِ سبزوار، نگهدارِ سبزوار8


یاداشت ها
1- دائرة‌ المعارف‌ تشیع‌ ج‌ 2، ص‌ 235.
2- طرائق‌ الحقایق‌، محمد معصوم‌ شیرازی‌، تصحیح‌ دكتر محمدجعفر محجوب‌، ج‌ 3، ص‌ 411.
3- همانجا، ص‌ 412.
4- الذریعه‌، آقا بزرگ‌ تهرانی‌، ج‌ 18، ص‌ 198.
5- حكیم‌ سبزواری‌، غلامحسین‌ رضانژاد، ص‌ 202.
6- مجموعه‌ رسائل‌ حاج‌ ملاهادی‌ سبزواری‌ ، ص‌ 761.
7- طرائق‌ الحقایق‌، ج‌ 3، ص‌ 412.
8- مجموعه‌ رسائل‌ حاج‌ ملاهادی‌ سبزواری‌، صص‌ 388-385.

مشخصات منابع
آشتیانی، سید جلال‌ الدین‌، مجموعه‌ رسائل‌ حاج‌ ملاهادی‌ سبزواری‌،انجمن حکمت وفلسفه،1360ق
تهرانی ،آقابزرگ ،الذریعه ،دارالضواء ،بیروت
رضانژاد،غلامحسین ،حکیم سبزواری، زندگی، آثار، فلسفه‏ ،انتشارات سنایی،1371
شیرازی،محمدمعصوم طرائق الحقایق ،تصحیح دکترمحمدجعفرمحجوب ، تهران ،سنایی1356

نوشته شده در تاریخ یکشنبه 21 آبان 1391    | توسط: بسطام نیوز    | طبقه بندی: مشاهیر شهرستان بسطام، دانشمندان شهرستان بسطام، بسطام،     |
نظرات()